ޑެންގީ އަދި ޗިކުންގުންޔާއަކީ ރާއްޖޭގައި އެންމެ އާންމުކޮށް މަދިރީގެ ޒަރީއާއިން ފެތުރޭ ބަލިތަކެވެ. މި ބަލިތައް ފަތުރަނީ ދުވާލު ގަޑީގައި ހަށިގަނޑަށް ހަރާ 'އީޑީސް' (Aedes) މަދިރީގެ ސަބަބުންނެވެ. މި ބަލިތައް ކޮންމެ މީހަކަށްވެސް ޖެހިދާނެއެވެ. ނަމަވެސް މީގެ ނުރައްކާ އެންމެ ބޮޑީ ކުޑަކުދިންނާއި، އުމުރުން ދުވަސްވީ މީހުންނާއި، މާބަނޑު މީހުންގެ އިތުރުން ދާއިމީ ބަލިތައް ތަޙައްމަލުކުރާ މީހުންނަށެވެ. މި ބަލިތައް ފެތުރުން ހުއްޓުވުން ބިނާވެފައިވަނީ ކޮންމެ ގޭބިސީއަކުންނާއި މުޅި މުޖުތަމަޢުން މެދުކެނޑުމެއްނެތި ކުރާ ކުދިކުދި އާދައިގެ ކަންތައްތަކެއްގެ މައްޗަށެވެ.
ކުޑަކުޑަ މަދިރިއެއް، އެކަމަކު ނުރައްކާ ބޮޑު
ރާއްޖޭގައި ޑެންގީ އަދި ޗިކުންގުންޔާ ފަތުރާ މައިގަނޑު ދެ ބާވަތަކީ 'އީޑީސް އިޖިޕްޓައި' އަދި 'އީޑީސް އަލްބޮޕިކްޓަސް' މަދިރިއެވެ. މި މަދިރި އެންމެ ގިނައިން ހަރަނީ ހެނދުނާއި ހަވީރުގެ ވަގުތުތަކުގައެވެ. މި ބަލިތައް އެންމެ ބޮޑަށް ފެތުރެނީ ބޯކޮށް ވާރޭވެހުމަށްފަހު، ފެން ހަރުލާފައި ހުންނަ ތަންތަނުގައި މަދިރި ބިސްއަޅައި އާލާވުމަށް ފުރުޞަތު ލިބުމުންނެވެ. އީޑީސް މަދިރީގެ ބިސް، ފެނާ ނުލައި 6 މަހާއި 1 އަހަރާ ދެމެދުގެ މުއްދަތަކަށް ދިރިހުރެއެވެ. އަދި ފެން ޖެހޭއިރަށް އެ ބިސްތައް ފީވެއެވެ. ވާރޭވެހޭއިރު ބޭރުގައި ބަހައްޓާފައި ހުންނަ ހުސް އެއްޗެއް، މަދު ދުވަސްކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި މަދިރި އާލާވާ ތަނަކަށް ބަދަލުވަނީ މި ސަބަބާ ހުރެއެވެ.
ކުޑަކުދިން، މާބަނޑު މީހުން، އުމުރުން ދުވަސްވީ މީހުން، އަދި ދާއިމީ ބަލިތައް ހުންނަ މީހުންނަށް އޮންނަ ނުރައްކާ ބޮޑެވެ. ޒިކާ ވައިރަހަކީ މާބަނޑު ދުވަސްވަރު ޖެހިއްޖެނަމަ ބަނޑުގައި އޮންނަ ދަރިފުޅަށް އޭގެ ނުރައްކާ ކުރިމަތިކުރުވާ ބައްޔެކެވެ.
ފެންނާނެ އަލާމާތްތައް ދެނެގަތުން
މި ބަލިތަކުގައި ގިނައިން ފެންނަނީ އެއްގޮތް އަލާމާތްތަކެކެވެ. މި އަލާމާތްތައް އެނގިފައި ހުރުމުން ކުރީބައިގައި ފަރުވާ ހޯދުމަށް ފަސޭހަވެއެވެ.
މިއިން އެއްވެސް އަލާމާތެއް ފެނިއްޖެނަމަ ލަސްނުކޮށް ޑޮކްޓަރަށް ދައްކާށެވެ. ވަގުތުން ފަރުވާ ނުދެވިއްޖެނަމަ ޑެންގީއަކީ ފުރާނައަށް ނުރައްކާވާ ބައްޔެކެވެ.
(އާންމުކޮށް ފެންނަ އަލާމާތްތައް ދައްކުވައިދޭ އިންފޯގްރާފިކް | މަޞްދަރު: މޯލްޑިވިއަން ރެޑް ކްރެސެންޓް ވީ.ބީ.ޑީ ބުކްލެޓް)
ގޭތެރެ ރައްކާތެރިކުރުން
ރައްކާތެރިވުމުގެ އެންމެ މުހިންމު މަސައްކަތްތައް ފެށެނީ ގޭތެރެއިންނެވެ. މައިގަނޑު އުސޫލަކީ: ފެން ހަރުލާފައި ނުހުންނަނަމަ، މަދިރިއެއް ނޫޅޭނެއެވެ.
އަމިއްލަ ނަފްސު ރައްކާތެރިކުރުން
އަމިއްލަ ކުދިކުދި އާދަތަކަށް ގެންނަ ބަދަލުތަކުން، ޚާއްޞަކޮށް މަދިރި ގިނަ ވަގުތުތަކުގައި، ބޮޑު ތަފާތެއް ގެނެސްދެއެވެ.
މުޅި މުޖުތަމަޢު ރައްކާތެރިކުރުން
(ކުޅުދުއްފުށި ސިޓީގައި ކުރިއަށްގެންދިޔަ ސާފުކުރުމުގެ ހަރަކާތެއް | ފޮޓޯ: ކުޅުދުއްފުށި ސިޓީ ކައުންސިލް، 2026)
މަދިރީގެ ޒަރީއާއިން ފެތުރޭ ބަލިތަކަކީ އެންމެ ގޭބިސީއަކުން ހުއްޓުވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. އަވަށްޓެރިޔާގެ ގޯތިތެރޭގައި އާލާވާ މަދިރިއަކީ ތިބާއަށްވެސް އޮތް ނުރައްކަލެކެވެ. މުޖުތަމަޢުގެ އެންމެން ގުޅިގެން މަސައްކަތްކުރުން މުހިންމުވަނީ މި ސަބަބާ ހުރެއެވެ.
ރަށު ކައުންސިލްގެ ސާފުކުރުމުގެ ހަރަކާތްތަކުގައި ބައިވެރިވުން: ކުނި ހޮވުމާއި، ކާނުތައް ސާފުކުރުމާއި، އަދި އާންމު ތަންތަނުގައި ހެދިފައި ހުންނަ ފެންގަނޑުތައް ހިއްކުމުން މުޅި ރަށުގެ މަދިރީގެ އާބާދީ މަދުކުރެވެއެވެ.
މަގުމައްޗަށް ކުނި ނޭޅުން: އުކާލާފައި ހުންނަ ޕްލާސްޓިކާއި ހުސް ފުޅި ފަދަ ތަކެތީގައި ވާރޭފެން ހަރުލުމުން އެއީ މަދިރި އާލާވާ ތަންތަނަށް ބަދަލުވެއެވެ.
އަވަށްޓެރިންނާ ވާހަކަދެއްކުން: އެންމެ ގޭބިސީއަކުން އެކަނި މަސައްކަތްކުރުމަށްވުރެ، މުޅި އަވަށް އެއްކޮށް ހަފްތާއަކު އެއްފަހަރު މަދިރި އާލާވާ ތަންތަން ޗެކްކުރުމުގެ ނަތީޖާ މާ ރަނގަޅުވާނެއެވެ.
މައްސަލަ ހުރި ތަންތަން ކައުންސިލަށް އެންގުން: އާންމު ތަނެއްގައި އަބަދު ފެން ހެދިފައި އޮންނަނަމަ، ނުވަތަ މަދިރި ފަނި އުޅޭކަން ފާހަގަވާނަމަ، އެކަން ހައްލުކޮށްދިނުމަށް ކައުންސިލުގައި އެދޭށެވެ.