ބޯފެން ފަށަލައަށް ލޮނު ވަދެ ތަޣައްޔަރުވުމަކީ ކޮބާ؟
ލޮނު ވަދެ ތަޣައްޔަރުވުން ކަމަށް ބުނެވެނީ، އައްސޭރިފަށުގެ ބިމުއަޑީގެ ފެންފަށަލަތަކަށް ކަނޑުގެ ލޮނުފެން ވަދެ، ބިމުއަޑީގައިވާ މީރުފެން ތަޣައްޔަރުވުމަށެވެ. ގިނަ ރަށްރަށުގައި ޤުދުރަތީ ގޮތުން ފެން ލިބެން އޮންނަ އެއް މަސްދަރަކީ ބިމުއަޑީގެ މީރުފެން ފަށަލަ ކަމަށްވާއިރު، މިއީ މުޅި ރާއްޖޭގެ ފެނުގެ ޔަޤީންކަމަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ސީދާ އަދި ބޮޑުވަމުންދާ ނުރައްކަލެކެވެ.
ބޯ(މީރު)ފެން ފަށަލަ
ރާއްޖޭގެ ކޮންމެ ރަށެއްގެ ބިމުއަޑީގައި ތުނި މީރުފެން ފަށަލައެއް އޮވެއެވެ. މިއީ ބިމުގެ މަތީ ފަށަލައިން ފެށިގެން ގާތްގަނޑަކަށް 1 އިން 1.5 މީޓަރު އަޑީގައި، އޭގެ ދަށުގައިވާ ބޯ ލޮނުފެންގަނޑުގެ މަތީގައި އޮންނަ މީރުފެނުގެ ފަށަލައެކެވެ. މިއީ މީރުފެން ފަށަލައެވެ. ގިނަ ރަށްރަށުގައި، ޒަމާނުއްސުރެ ބުއިމަށާއި، ކެއްކުމަށާއި، ދޮވެސާފުކުރުމަށާއި އަދި ދަނޑުވެރިކަމަށް ބޭނުންކުރާ މައިގަނޑު ވަސީލަތަކީ މިއީއެވެ.
މިއީ ވަރަށް ބޮޑު ވަސީލަތެއް ނޫނެވެ. ކުދި ރަށްރަށުގައި މި ފަށަލައިގެ ބޯމިނުގައި ހުންނަނީ އެންމެ މަދު މީޓަރުކޮޅެކެވެ. މި ފަށަލައިގެ ބޮޑުމިން ބިނާވެފައިވަނީ ރަށުގެ ފުޅާމިނަށާއި، ވާރޭވެހޭ މިންވަރަށާއި، އަދި ވާރޭފެން ބިމަށް ހިނދި ފަށަލަ މުއްސަނދިވުމަށް ހާމައަށް އޮންނަ ބިން އޮންނަ މިންވަރެއްގެ މައްޗަށެވެ. މިއީ ޤުދުރަތީ ގޮތުންވެސް ވަރަށް ނާޒުކު ފަށަލައެކެވެ. އަދި މިހާރު އެއްފަހަރާ އެކި ދިމަދިމާލުން މި ފަށަލައަށް ދަނީ ޕްރެޝަރުތައް ކުރިމަތިވަމުންނެވެ.
ރާއްޖޭގައި ބޮލަކަށް ޖެހޭ އާކުރެވޭ ފެނުގެ ވަސީލަތްތައް ވަނީ 1964 ވަނަ އަހަރު ބޮލަކަށް 300 ކިއުބިކް މީޓަރުން، 2020 ވަނަ އަހަރު 55 ކިއުބިކް މީޓަރަށް ދަށަށް ގޮސްފައެވެ. މި ދަށްވުމުން ދައްކުވައިދެނީ އާބާދީ އިތުރުވަމުންދާ މިންވަރާއި، އަދި އަސްލުގައިވެސް ތިޔާގިކަން ނެތް ވަސީލަތަކަށް މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ކުރަމުންދާ ގުޅިފައިވާ ނޭދެވޭ އަސަރުތަކެވެ.
ބިމުއަޑީގެ ފެނަށް ލޮނު ވަންނަން މެދުވެރިވާ ސަބަބުތައް
ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑު އުފުލުމާއި އައްސޭރިފަށަށް ފެންބޮޑުވުން
ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑު އުފުލެމުންދާ ވަރަކަށް، ބިމުއަޑީގެ މީރުފެނާއި ލޮނުފެން ގުޅޭ ފަށަލަ މައްޗަށް އަދި އެތެރެއަށް ޖެހެމުންދެއެވެ. އުދައެރުމާއި ދިޔަވަރު ބޮޑުވުމުގެ ސަބަބުން ރަށުތެރެއަށް ލޮނުގަނޑު ވަދެ، ބިމުގެ ފަސްގަނޑަށް ހިނދި، އޭގެ ދަށުގައިވާ މީރުފެން ފަށަލަ ތަޣައްޔަރުކޮށްލައެވެ. ކުދި ރަށްރަށުގައި، ފެންބޮޑުވާ ބޮޑު އެންމެ ހާދިސާއަކުންވެސް އެތައް މަހެއް ވަންދެން މީރުފެން ފަށަލަ ބޭނުންނުކުރެވޭ ވަރަށް ހަލާކުކޮށްލަފާނެއެވެ.
ދިގުލައިގެންދާ ހަނަފަސް ދުވަސްވަރު (ވާރޭނުވެހި ގިނަދުވަސްވުން)
ގާތްގަނޑަކަށް ޑިސެމްބަރުން އެޕްރީލަށް ދެމިގެންދާ އިރުވައި މޫސުމުގައި (ހަނަފަސް މޫސުމުގައި)، ވާރޭފެން ރައްކާކުރާ ތާނގީތައް ހުސްވެ، މީރުފެން ފަށަލައަށް ފެން ނުލިބެއެވެ. ވާރޭނުވެހި ގިނަދުވަސްވުމުން މީރުފެން ފަށަލަ ވަރަށް ބޮޑަށް ތުނިވެއެވެ. ކުދި ރަށްރަށުގައި މީރުފެން ފަށަލަ އެއްކޮށް ހުސްވުމަކީވެސް އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. މި ދުވަސްވަރުވެސް ބިމުން ފެން ނަގަމުންދާނަމަ، އެ ހުސްވާ ޖާގަ ފުރާލުމަށް އަޑިން ލޮނުގަނޑު މައްޗަށް އަރައެވެ.
އާބާދީ އިތުރުވުމާއި އެކަށީގެންވާ ވަރަށްވުރެ ގިނައިން ފެންނެގުން
މީހުން އިތުރުވި ވަރަކަށް، މީރުފެނުގެ ތުނި ފަށަލައަށް އޮންނަ ޑިމާންޑް ބޮޑުވެއެވެ. ޤުދުރަތީ ގޮތުން ފެން އުފެދޭ މިންވަރަށްވުރެ ގިނައިން ފެން ނަގާނަމަ، ފަށަލަ ކުޑަވެއެވެ. އަދި ނެގި ފެނުގެ ބަދަލުގައި އެތަނަށް ވަންނަނީ ލޮނުފެނެވެ. މިކަން މިހާރުވެސް އާބާދީ ބޮޑެތި ރަށްރަށުގައި ދަނީ ހިނގަމުންނެވެ. އެ ރަށްރަށުގައި ވާރޭވެހިގެން ފެން އުފެދޭ މިންވަރަށްވުރެ މާ އަވަހަށް ބިމުން ފެން ދަނީ ނަގަމުންނެވެ.
އެއްގަމުން އުފެދޭ ތަޣައްޔަރުވުންތައް
ރާއްޖޭގައި ދަނޑުވެރިކަން ކުރާ ރަށްރަށުގައި ތިލަ ވަޅުތަކަށް ކެމިކަލް ގަސްކާނާ އެއްކުރުމަކީ އާންމު ކަމެކެވެ. މީގެ ސަބަބުން ސީދާ މީރުފެން ފަށަލަ ތަޣައްޔަރުވެއެވެ. ކުނި މެނޭޖްކުރުން ދޯދިޔާވުމާއި އެކަށީގެންވާ ނަރުދަމާ ނިޒާމުތައް ނެތުމުގެ ސަބަބުން، ތުނި ފަސްގަނޑުގެ ތެރެއިން ވަރަށް އަވަހަށް ވިހަ މާއްދާތައް މީރުފެން ފަށަލައާ ހަމައަށް ފޯރައެވެ. ފަހަކަށް އައިސް ކުރި ދިރާސާއެއްގައި، ބެލި 45 ރަށުގެ ތެރެއިން 38 ރަށެއްގެ މީރުފެން ފަށަލައިން ވަރަށް ބޮޑަށް ތަޣައްޔަރުވެފައިވާކަން ވަނީ ފާހަގަވެފައެވެ.
މީގެ ސަބަބުން ރާއްޖޭގެ ރަށްތަކަށާއި މުޖުތަމަޢުތަކަށް ކުރާ އަސަރު
ބޯފެންފަށަލަ ހިމާޔަތްކުރުމުގައި ތިބާއަށް ކުރެވިދާނެ ކަންކަން
ފެން އިސްރާފު ނުކޮށް ބޭނުންކުރުން: ގޭގައި ބޭކާރު ގޮތުގައި ފެން ބޭނުންކުރާ މިންވަރު މަދުކުރާށެވެ. ވަޅުން ނަގާ ފެނުން ސަލާމަތްކުރެވޭ ކޮންމެ ލީޓަރަކީ، މީރުފެން ފަށަލަ އަލުން މުއްސަނދިވުމަށް ލިބޭ އިތުރު ވަގުތެކެވެ. ލީކުވާތަންތަން ހެދުމާއި، ގަސްގަހަށް ފެންދޭ މިންވަރު މަދުކުރުމާއި، ބޭނުންކޮށްފައި ހުންނަ ފެން (ގްރޭވޯޓަރ) އަލުން ބޭނުންކުރުން ފަދަ އާދައިގެ ކަންކަމުންވެސް ކުދި ރަށްރަށުގައި ފާހަގަކުރެވޭވަރުގެ ބޮޑު ތަފާތެއް ގެނެސްދެއެވެ.
ވާރޭފެން ރައްކާކުރާ ނިޒާމު ބެލެހެއްޓުން: ވާރޭފެން ރައްކާކުރުމަކީ މީރުފެން ފަށަލައަށް އޮންނަ ޕްރެޝަރު ކުޑަކުރުމަށް އޮތް އެންމެ ކާމިޔާބު އެއް ގޮތެވެ. ތާނގީތައް ސާފުކޮށް، މަތިޖަހާފައި ބަހައްޓާށެވެ. ފުރާޅުތައް ގަވާއިދުން ސާފުކުރާށެވެ. ރަނގަޅަށް ބަލަހައްޓާފައި ހުންނަ ވާރޭފެނުގެ ނިޒާމެއްގެ ސަބަބުން، ޚާއްޞަކޮށް އިރުވައި މޫސުމުގައި، ގޭބިސީން ވަޅުފެނަށް ބަރޯސާވާ މިންވަރު ވަރަށް ބޮޑަށް ކުޑަކުރެވޭނެއެވެ.
ވަޅުތަކާއި ހާމަ ބިންތަކާ ދުރަށް ކެމިކަލްތައް ލުން: ފަސްގަނޑުގެ ތެރެއަށްދާ ގަސްކާނާއާއި، ފަނިފަކުސަ މަރާ ބޭސް އަދި ސާފުކުރަން ބޭނުންކުރާ ކެމިކަލްތައް ވަރަށް އަވަހަށް މީރުފެން ފަށަލައަށް ފޯރައެވެ. ޒިންމާދާރުކަމާއެކު ކެމިކަލްތައް ނައްތާލާށެވެ. ތިލަ ވަޅުތަކުގެ ތެރޭގައި ނުވަތަ ކައިރީގައި ދަނޑުވެރިކަމަށް ބޭނުންވާ ކެމިކަލް އެއްކުރުމުން ދުރުހެލިވާށެވެ.
ރަނގަޅު ގޮތުގައި ކުނި މެނޭޖްކުރުން: އައްސޭރިފަށާއި ރަށުތެރޭގެ ހާމަ ތަންތަނަށް ކުނި އެޅުން ފަދަ ރަނގަޅު ނޫން ގޮތްގޮތަށް ކުނި އުކާލުމަކީ ސީދާ މީރުފެން ފަށަލަ ތަޣައްޔަރުވާނެ ކަމެކެވެ. ކުނި އުކާލުމަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ ތަންތަން ބޭނުންކުރާށެވެ.
ފެނުގެ ވަސީލަތްތައް ގުޅިގެން މެނޭޖްކުރުމަށް އެއްބާރުލުންދިނުން: ލޮނުފެން މީރުކުރުމާއި، ވާރޭފެން ރައްކާކުރުމާއި، އަދި ބިމުއަޑީގެ ފެންފަށަލަ މުއްސަނދިކުރުން އެކުލެވޭހެން، ސަރުކާރުން ދަނީ ރަށްރަށުގައި ޕްރޮގްރާމްތައް ހިންގަމުންނެވެ. މި ނިޒާމުތައް ފަރުމާކޮށްފައިވަނީ މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކާ އެކުވެސް އަހަރުމުދާ ފެން ލިބޭނެކަން ކަށަވަރުކުރުމަށެވެ. މި ނިޒާމުތައް ކާމިޔާބުކުރުމަށްޓަކައި، މުޖުތަމަޢުގެ ފެންވަރުގައި މި މަސައްކަތްތަކުގައި ބައިވެރިވެ އެއްބާރުލުން ދިނުމަކީ ކޮންމެހެން މުހިންމު ކަމެކެވެ.
އިތުރަށް ދެނެގަތުމަށް
މިކަމުގައި ކުރިއެރުންތަކެއް ދަނީ ލިބެމުންނެވެ. މިހާރު މީހުން ދިރިއުޅޭ ހުރިހާ ރަށެއްގައި ލޮނުފެން މީރުކުރާ ނިޒާމުތައް ވަނީ ޤާއިމުކުރެވިފައެވެ. 24 ރަށެއްގައި މީރުފެން ފަށަލަ މުއްސަނދިކުރުމުގެ ނިޒާމުތައް ދަނީ ހިންގަމުންނެވެ. 37 ރަށެއްގެ ބިމުއަޑީގެ ފެނުގެ އެސެސްމަންޓް ވަނީ ހަދާ ނިމިފައެވެ. ގްރީން ކްލައިމެޓް ފަންޑާއި ޔޫއެންޑީޕީ ގުޅިގެން ކުރިއަށްގެންދާ 28.2 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެ މަޝްރޫޢެއްގެ ދަށުން، އަތޮޅުތެރޭގެ 49 ރަށެއްގެ 32،000 މީހުންނަށް ފެނުގެ ޔަޤީންކަން ދަނީ ފޯރުކޮށްދެމުންނެވެ.
އެހެންނަމަވެސް ހަމައެކަނި އިންވެސްޓްމަންޓްތަކުން ނުފުދެއެވެ. މީރުފެން ފަށަލަ ހިމާޔަތްކުރުމަށްޓަކައި ޤައުމީ ފެންވަރުގެ އުމްރާނީ ވަސީލަތްތަކުން ފެށިގެން، ކޮންމެ ރަށެއްގެ ވަކިވަކި ފަރުދުންގެ އާދަތަކާ ހަމައަށް ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅަންޖެހެއެވެ. ފިޔަވަޅު އެޅުމަށް ލިބިފައިވާ ވަގުތު އަދި ފާއިތުވެގެން ނުދެއެވެ. ބިމުއަޑީގެ މީރުފެނަކީ އަލުން އިޔާދަކުރެވިދާނެ އެއްޗެކެވެ. އެކަން ކުރެވޭނީ އެ ފެން އެއްކޮށް ހުސްވުމުގެ ކުރިން، މިހާރުން މިހާރަށް އެއަށް އޮތް ޕްރެޝަރު ކުޑަކޮށްގެންނެވެ.
ބިމުއަޑީގެ މީރުފެނަކީ ދުވަހަކުވެސް ހުސްނުވާނެ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އެއީ ލިބޭނެކަމުގެ ޔަޤީންކަން އޮތް އެއްޗެއްވެސް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް އަޅުގަނޑުމެން އެ ހިމާޔަތްކޮށްފިނަމަ، އެއީ އަލުން އިޔާދަކުރެވޭނެ އެއްޗެކެވެ. މިއަދު ކޮންމެ ރަށެއްގައި ނިންމާ ނިންމުންތަކުގެ މައްޗަށް، އަންނަން އޮތް ޖީލަށް މީރުފެން ފަށަލައިގައި ބާކީ ހުންނާނެ މިންވަރު ކަނޑައެޅިގެންދާނެއެވެ.
An Integrated Water Resource Management Programme in the Maldives - UNDP Maldives
From scarcity to sustainability: Maldives’ ambitious water security project