ޕެންޑެމިކްއަކީ ކޮބާ؟
ޕެންޑެމިކް ނުވަތަ ޢާލަމީ ބަލިމަޑުކަމެއް ކަމަށް ބުނެވެނީ، ސަރަޙައްދުތަކަކަށް ނުވަތަ މުޅި ދުނިޔެއަށް ބައްޔެއް ފެތުރިގެން ދިއުމަށެވެ. މިކަން މެދުވެރިވަނީ އައު ވައިރަހެއް އުފެދި، އެކެއްގެ ގަޔަކުން އަނެކެއްގެ ގަޔަށް ވަރަށް ފަސޭހައިން ފެތުރި، އަދި ގިނަ މީހުންގެ ހަށިގަނޑުގައި އެ ބައްޔާ ދެކޮޅަށް މަސައްކަތްކުރާނެ ދިފާޢީ ނިޒާމެއް ނެތުމުގެ ސަބަބުން ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި މީހުން ބަލިވުމުންނެވެ. ތާރީޚަށް ބަލާއިރު، ޢާލަމީ ބަލިމަޑުކަމަކަށް ވެދާނެކަމުގެ ފުރުޞަތު އޮންނަ ބަލިތައް އާންމުގޮތެއްގައި ފެނިފައިވަނީ ގައިންގަޔަށް އަރާ ނޭވާލާ ނިޒާމުގެ ބަލިތަކެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މީގެ ކުރިން ބަލިމަޑުކަން ފެތުރެން މެދުވެރިވި ވައިރަސްތައް އާންމުކޮށް އުފެދިފައިވަނީ ޖަނަވާރުތަކުގެ ފަރާތުންނެވެ. އަދި އެންމެ ފަހުން ފެނިފައިވަނީ ކޮރޯނާވައިރަސްގެ ތެރެއިންނެވެ.
ޢާލަމީ ބަލިމަޑުކަމެއް ކުރިމަތިވުމުގެ ފުރުޞަތު އާންމުގޮތެއްގައި ކުޑައެވެ. ނަމަވެސް ބަލިމަޑުކަން އުފެދި ފެތުރުމަށް މަގުފަހިކުރުވާ ދުނިޔަވީ ކަންކަމުގެ ތެރޭގައި - އާބާދީތައް ތޮއްޖެހުމާއި، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ދަތުރުފަތުރުކުރުމާއި، ދުނިޔޭގެ ވިޔަފާރިއާއި، އަދި ޖަނަވާރުން ދިރިއުޅޭ މާހައުލުތަކާ އިންސާނުންނާ އޮންނަ ގުޅުން ހިމެނެއެވެ. ޕްރޮސީޑިންގްސް އޮފް ދަ ނޭޝަނަލް އެކަޑަމީ އޮފް ސައިންސަސް ގައި ޝާއިޢުކޮށްފައިވާ ދިރާސާއަކުން ލަފާކުރާ ގޮތުގައި، ކޮވިޑް-19 އާ އެއްވަރުގެ ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ނުރައްކާތެރި ބަލިމަޑުކަމެއް ދެން ކުރިމަތިވުމަށް ގާތްގަނޑަކަށް 209 އަހަރު ނަގާނެއެވެ. މިއީ މަދުން ހިނގާ ކަމެއް ނަމަވެސް، ނުހިނގާނެ ކަމެއް ނޫނެވެ.
ރާއްޖެ މިކަމަށް ޚާއްޞަ ގޮތެއްގައި ހުށަހެޅިފައިވަނީ ކީއްވެ؟
ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ދުނިޔޭގެ ނިސްބަތުން ބައިނަލްއަޤްވާމީ ގޮތުން އެންމެ ބޮޑަށް ގުޅިފައިވާ އެއް ކުޑަ ޤައުމެވެ. ވެލާނާ އިންޓަރނޭޝަނަލް އެއަރޕޯޓުން ކޮންމެ އަހަރަކު އެތައް މިލިއަން ބަޔަކަށް ޚިދުމަތްދެއެވެ. ދުނިޔޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުން އަންނަ ފަތުރުވެރިންނާއި މަސައްކަތްތެރިން އަޅުގަނޑުމެންގެ ރިސޯޓުތަކާއި، ބަނދަރުތަކާއި، އަދި ވެރިރަށުގައި ހަރަކާތްތެރިވެއެވެ. މި ގުޅުމަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ އިޤްތިޞާދު ހިންގާ މައިގަނޑު އިންޖީނެވެ. އަދި އައު ބައްޔެއް ފަތުރާ ޖަރާސީމެއް ރާއްޖެއަށް އެތެރެވުމުގެ މައިގަނޑު މަގަކީވެސް މިއީއެވެ.
ބައްޔެއް ރާއްޖެއަށް އެތެރެވުމަށްފަހު، އެ ބަލި ފެތުރޭ ގޮތާއި ކޮންޓްރޯލްކުރަން އުނދަގޫވާ މިންވަރު ކަނޑައަޅަނީ ރާއްޖެ އުފެދިފައިވާ ޖިއޮގްރަފީގެ ސަބަބުންނެވެ. މާލެ ސަރަޙައްދަކީ މުޅި ޤައުމުގެ އާބާދީގެ ތިންބައިކުޅަ އެއްބައި ދިރިއުޅޭ، ދުނިޔޭގައިވެސް އެންމެ ތޮއްޖެހިފައިވާ އެއް ސަރަޙައްދެވެ. ވެރިރަށް، ވެލާނާ އިންޓަރނޭޝަނަލް އެއަރޕޯޓާއި މާލޭގެ ވިޔަފާރި ބަނދަރާ ކައިރިވުމުގެ މާނައަކީ، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ދޮރާށިތަކުން އެތެރެވާ ބަލި ފަތުރާ ޖަރާސީމުތައް ވަރަށް އަވަހަށް އާބާދީ ބޮޑު ސަރަޙައްދުތަކަށް ފޯރުމެވެ.
މާލެ ފިޔަވައި އެހެން ސަރަޙައްދުތަކުގައި އޮތް ގޮންޖެހުން ތަފާތު ނަމަވެސް، އޭގެ ނުރައްކާތެރިކަން ހަމަ އެހާމެ ބޮޑެވެ. ޞިއްޙީ ފަރުވާދިނުމުގެ ނިޒާމު އޮންނަ ގޮތުން، ބޮޑެތި ބަލިތައް ތަޙައްމަލުކުރާ މީހުން އިތުރު ފަރުވާއަށް ކަނޑުމަގުން ނުވަތަ ވައިގެ މަގުން މަތީ ފެންވަރުގެ ހޮސްޕިޓަލްތަކަށް ގެންދަންޖެހެއެވެ. ބަލިމަޑުކަމެއް ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ފެތުރިގެންދާ ހާލަތެއްގައި، ބަލިމީހުން އުފުލުމުގެ ނިޒާމަށް ވަރަށް އަވަހަށް ބާރުބޮޑުވެއެވެ. އެކަހެރިކޮށް ހުންނަ ރަށްރަށުގެ މުޖުތަމަޢުތަކަށް، ރަށު ފެންވަރުގައި ޞިއްޙީ ވަސީލަތްތައް މަދުވުމުގެ އިތުރުން، ދުނިޔޭގެ ޞިއްޙީ ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ހާލަތެއްގައި ބުރޫއަރާފާނެ މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ނިޒާމުތަކަށް ބަރޯސާވާންޖެހުމުގެ ބުރަވެސް އުފުލަންޖެހެއެވެ.
ކޮވިޑް-19 ގެ ސަބަބުން މި ހުރިހާ ކަމެއް ވަރަށް ސާފުކޮށް ފެނިގެންދިޔައެވެ. ދުނިޔޭގެ ޞިއްޙަތު ޖަމްޢިއްޔާ (ޑަބްލިޔު.އެޗް.އޯ) ގެ އިންޒާރާއެކު، ކުރީބައިގައި އާންމު ޞިއްޙަތުގެ ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ހާލަތު އިޢުލާންކޮށް، އަވަސް ފިޔަވަޅުތަކެއްގެ ގޮތުން ބޯޑަރުތައް ބަންދުކުރި ނަމަވެސް، މުޖުތަމަޢުގެ ތެރޭގައި ބަލި ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ފެތުރިގެން ދިޔައެވެ. ރާއްޖެއިން 185،000 އަށްވުރެ ގިނަ މީހުންނަށް ބަލިޖެހި، 311 މީހުން ވަނީ ނިޔާވެފައެވެ. އަދި ޤައުމީ އުފެއްދުންތެރިކަން (ޖީ.ޑީ.ޕީ) 33.5 އިންސައްތަ ދަށަށް ދިޔައެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގެ ތާރީޚުގައިވެސް އިޤްތިޞާދަށް އައި އެންމެ ބޮޑު އެއް ހީނަރުކަމެވެ. ފަތުރުވެރިކަމުގެ ސިނާޢަތުގެ 20،000 އަށްވުރެ ގިނަ މަސައްކަތްތެރިންގެ ވަޒީފާ ގެއްލި ނުވަތަ މުސާރަ ނުލިބޭ ގޮތަށް ފޮނުވާލެވުނެވެ.
(ކޮވިޑް-19 ބަލިމަޑުކަމުގެ ތެރޭގައި ވެލާނާ އިންޓަރނޭޝަނަލް އެއަރޕޯޓް | ފޮޓޯ: މޯލްޑިވްސް ޓައިމްސް)ޢާލަމީ ބަލިމަޑުކަމަކުން ކުރާނެ އަސަރުތައް
(ފޮޓޯ: ހެލްތް މިނިސްޓްރީ)މުޖުތަމަޢު ރައްކާތެރިކުރުމުގައި ތިބާއަށް ކުރެވިދާނެ ކަންކަން
ބަލިމަޑުކަމަކަށް ތައްޔާރުވެ ތިބުމަކީ ހަމައެކަނި ސަރުކާރުގެ ޒިންމާއެއް ނޫނެވެ. އާންމު ހާލަތްތަކުގައާއި ބަލިމަޑުކަން ފެތުރޭ ވަގުތުތަކުގައި ވަކިވަކި ފަރުދުން ކުރާ ކަންކަމުގެ ސަބަބުން، ބަލި ފެތުރޭ މިންވަރަށާއި މުޖުތަމަޢުތަކުން އެކަމުން އަރައިގަންނަ މިންވަރަށް ސީދާ ބަދަލުތަކެއް އާދެއެވެ.
ކޮންމެ ދުވަހަކުވެސް ރަނގަޅު ޞިއްޙީ އާދަތައް ހިފެހެއްޓުން: ސައިބޯނި ލައިގެން އަތްދޮވުމަކީ، ޚާއްޞަކޮށް ކެއުމުގެ ކުރިންނާއި އާންމު ތަންތަނުގައި އަތްލުމަށްފަހު، ގައިންގަޔަށް އަރާ ބަލިތައް ފެތުރުން މަދުކުރުމަށް އޮތް އެންމެ ފަސޭހަ އަދި އެންމެ ކާމިޔާބު އެއް ގޮތެވެ. ރަނގަޅު ޞިއްޙީ އާދަތަކަކީ ހަމައެކަނި ބަލިމަޑުކަމުގެ ހާލަތަށް އޮތް ކަމެއް ނޫނެވެ. މިއީ ކޮންމެ ދުވަހެއްގެ ރައްކާތެރިކަމެކެވެ.
ބަލިވެއްޖެނަމަ ގޭގައި މަޑުކުރުން: ބަލިވެއްޖެނަމަ ގޭގައި މަޑުކުރާށެވެ. ރަށްރަށަށް ދަތުރުނުކުރާށެވެ. އުމުރުން ދުވަސްވީ މީހުންނާއި، ކުޑަކުދިންނާއި، އަދި ބޮޑެތި ބަލިތައް ތަޙައްމަލުކުރާ މީހުން ފަދަ ނާޒުކު ފަރާތްތަކާ ބައްދަލުވުމުން ދުރުހެލިވާށެވެ. ބަލިވުމާއެކު އެކަހެރިވުމަކީ ބަލި ފެތުރުން ލަސްކުރުމަށް މުޖުތަމަޢުތަކަށް ބޭނުންކުރެވޭނެ އެންމެ ބާރުގަދަ އެއް ހަތިޔާރެވެ.
ރަސްމީ ޞިއްޙީ އިރުޝާދުތަކަށް އަމަލުކުރުން: ޞިއްޙީ ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ހާލަތްތަކުގައި، ހެލްތް ޕްރޮޓެކްޝަން އޭޖެންސީ (އެޗް.ޕީ.އޭ) އާއި ހެލްތް މިނިސްޓްރީން ދޭ އިރުޝާދުތަކަށް އަމަލުކުރާށެވެ. ކަށަވަރުނުވާ މަޢުލޫމާތު ފެތުރުމުން ދުރުހެލިވާށެވެ. އިތުބާރުހުރި އިރުޝާދުތަކުގެ ސަބަބުން ފުރާނަ ސަލާމަތްވެއެވެ.
ރަށުގެ ޞިއްޙީ ފަރާތްތަކާ ގުޅޭނެ މަޢުލޫމާތު އެނގުން: އެންމެ ކައިރީގައި ހުރި ޞިއްޙީ މަރުކަޒު ހުރި ތަނާއި، ކުއްލި ހާލަތުގައި ބަލިމީހުން އުފުލުމަށް ހަދާނެ ގޮތްތަކާއި، އަދި އެޗް.ޕީ.އޭ އާ ގުޅާނެ ގޮތް އެނގިފައި އޮތުމަކީ މުހިންމު ކަމެކެވެ. ކުއްލި ހާލަތެއް ދިމާވުމުގެ ކުރިން މި މަޢުލޫމާތު އެނގިފައި އޮތުމުން، ވަގުތު ކުޑަތަންވެފައިވާ ދަނޑިވަޅެއްގައި ވަރަށް ބޮޑު ތަފާތެއް ގެނެސްދެއެވެ.
ވެކްސިންތައް ފުރިހަމަކުރުން: ވެކްސިން ޖެހުމަކީ ގައިންގަޔަށް އަރާ ބަލިތަކުގެ ނުރައްކާތެރިކަން ކުޑަކޮށް، ބަލި ފެތުރުން މަދުކުރުމަށް އޮތް އެންމެ ކާމިޔާބު ވަސީލަތެވެ. ޖަހަން ލަފާދީފައިވާ ވެކްސިންތައް ތިމާއާއި އާއިލާގެ މެމްބަރުން ޖަހައި ފުރިހަމަކުރާށެވެ. ވެކްސިންގެ ސަބަބުން ތިމާ ރައްކާތެރިކޮށްދީ، ޞިއްޙީ ޚިދުމަތްދޭ ތަންތަނަށް އޮންނަ ބާރު ކުޑަކޮށްދެއެވެ.
ގޭބިސީގެ ފެންވަރުގައި އަސާސީ ގޮތުން ތައްޔާރުވެ ތިބުން: ކޮންމެހެން ބޭނުންވާ ބޭހާއި، ލޮނުޕެކެޓް އަދި އަސާސީ ސާމާނު ގޭގައި ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ރައްކާކޮށްފައި ބަހައްޓާށެވެ. ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ބަލި ފެތުރޭ ހާލަތްތަކުގައި، ފިހާރަތަކަށާއި ފާމަސީތަކަށް ދިއުމަށް ދަތިވެދާނެއެވެ. އަސާސީ ގޮތުން ތައްޔާރުވެ ތިބުމުން، ބާރުބޮޑުވެފައިވާ ނިޒާމުތަކަށް ބަރޯސާވާ މިންވަރު ކުޑަވެގެންދެއެވެ.
މުޖުތަމަޢަށް އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދިނުން: ޞިއްޙީ ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ހާލަތްތަކުގައި، އުމުރުން ދުވަސްވީ އަވަށްޓެރިންނާއި، އެކަނި ދިރިއުޅޭ މީހުންނާއި، އަދި ކުޑަކުދިން ތިބޭ އާއިލާތަކުގެ ހާލުބަލާށެވެ. އެކަކު އަނެކަކަށް އެހީތެރިވާ މުޖުތަމަޢުތައް އަވަހަށް އާންމު ހާލަތަށް ރުޖޫޢަވެއެވެ. އެހީތެރިވުމުގެ މަސައްކަތްތަކުގައާއި، ކޮންޓެކްޓް ޓްރޭސިންގ ހެދުމުގައާއި، މުޖުތަމަޢަށް މަޢުލޫމާތު ފޯރުކޮށްދިނުމުގައާއި އަދި ތަކެތި ބެހުމުގައި ދަރުމަވެރިންގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތްކުރުމުން ވަރަށް ބޮޑު ތަފާތެއް ގެނެސްދެއެވެ.
ޢާލަމީ ބަލިމަޑުކަމަކީ މަދުން ދިމާވާ ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް އެއީ ނުހިނގާނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. އަދި އެފަދަ ހާލަތެއް ކުރިމަތިވާއިރު، އެކަމުން އަރައިގަނެވެނީ ތައްޔާރުވެ ތިބޭ، ކުރަންވީ ކަންކަން އެނގޭ، ޞިއްޙީ ނިޒާމަށް އިތުބާރުކުރާ، އަދި އެކަކު އަނެކަކަށް އަޅާލާ މުޖުތަމަޢުތަކަށެވެ.
(މޯލްޑިވިއަން ރެޑް ކްރެސެންޓްގެ ދަރުމަވެރިން ނުރައްކާތަކާ ގުޅޭ މަޢުލޫމާތު ފޯރުކޮށްދެނީ | ފޮޓޯ: އެމް.އާރް.ސީ)އިތުރަށް ދެނެގަތުމަށް
ކޮވިޑް-19 އަށްފަހު ރާއްޖެއިން ވަނީ ބަލިމަޑުކަމަށް ތައްޔާރުވެ ތިބުމުގެ ކަންކަން ވަރަށް ބޮޑަށް ހަރުދަނާކޮށްފައެވެ. ހެލްތް އިމަރޖެންސީ އޮޕަރޭޝަންސް ޕްލޭން އިން، އާންމު ޞިއްޙަތުގެ ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ހާލަތްތަކުގައި އަމަލުކުރާނެ ގޮތްތަކާއި ޒިންމާތަކުގެ ޤައުމީ މަގުޗާޓު ފޯރުކޮށްދެއެވެ. ޕަބްލިކް ހެލްތް އިމަރޖެންސީ އެކްޓް (އާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ޤާނޫނު) އަދި އިންޓަރނޭޝަނަލް ހެލްތް ރެގިއުލޭޝަންސްގެ އޮނިގަނޑު ގުޅިގެން، ދެން އަންނަ ޞިއްޙީ ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ހާލަތެއްގައި އަވަސް އަދި ގުޅިގެން މަސައްކަތްކުރާނެ ޤައުމީ އިޖާބައިގެ ޤާނޫނީ ބިންގާ ފޯރުކޮށްދެއެވެ.
މިނިސްޓްރީ އޮފް ހެލްތް، ފެމިލީ އެންޑް ވެލްފެއަރ އަދި ހެލްތް ޕްރޮޓެކްޝަން އޭޖެންސީ
މޯލްޑިވްސް ޕެންޑެމިކް ޕްރިޕެއަރޑްނަސް ޕްލޭން 2022
މައިމޫނާ އަބޫބަކުރު، ކުރީގެ ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އޮފް ޕަބްލިކް ހެލްތް، ދުނިޔޭގެ ޞިއްޙަތު ޖަމްޢިއްޔާގެ ދެކުނު އިރުމަތީ އޭޝިއާ ސަރަޙައްދު (ޑަބްލިޔު.އެޗް.އޯ ސީރޯ) ގައި ކޮވިޑް-19 ގެ ބަލިމަޑުކަމަށްފަހު ރާއްޖެއަށް ދަސްވި ފިލާވަޅުތަކާ ގުޅޭގޮތުން ތަފްސީލުކޮށްދެއްވަނީ.