އިޤްތިޞާދީ އަރައްކާތަކަކީ ކޮބާ؟
އިޤްތިޞާދީ އަރައްކާތައް ކަމަށް ބުނެވެނީ، ޤައުމެއްގެ މާލީ ހަމަޖެހުމަށާއި، އޮޕަރޭޝަންތައް ހިންގުމުގެ ޤާބިލުކަމަށާއި، އަދި މުއްސަނދިކަން އުފެއްދުމުގެ ޖުމްލަ ޤާބިލުކަމަށް ނުރައްކާ ކުރިމަތިކުރުވާ ފަދަ ހާދިސާތަކާއި ހާލަތްތަކަށެވެ. މީގެ ސަބަބުން މާލީ ގޮތުން ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ވުމާއި، ދިރިއުޅުމުގެ ޚަރަދުތައް ބޮޑުވުމާއި، ނުވަތަ އިޤްތިޞާދީ ހަރަކާތްތަކަށާއި ދައުލަތާއި އަމިއްލަ ނިޒާމުތައް ހިންގުމަށް ބޮޑެތި ބުރޫއެރުންތަކެއް މެދުވެރިވެދާނެއެވެ.
މާލީ ކާރިސާއަކުން ނަމަވެސް ނުވަތަ މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ނިޒާމަށް އަންނަ ހުއްޓުމަކުން ނަމަވެސް، ޤައުމީ ފެންވަރުގައި އިޤްތިޞާދަށް ބުރޫއަރައިފިނަމަ، އޭގެ އަސަރު ހަމައެކަނި މާލެއަކަށް ހުއްޓިފައެއް ނޯވެއެވެ. އޭގެ އަސަރު ހުރިހާ އަތޮޅަކަށް ފޯރައެވެ.
މާލީ ލޮޅުން
މާލީ ލޮޅުމަކީ މާލީ ދާއިރާގެ ތެރެއިން އުފެދޭ، އުންމީދުނުކުރާ ކުއްލި ބަދަލެއްގެ ސަބަބުން ޤައުމީ، ސަރަޙައްދީ، ނުވަތަ ބައިނަލްއަޤްވާމީ އިޤްތިޞާދަށް ކުރާ ވަރަށް ބޮޑު ނޭދެވޭ އަސަރެކެވެ.
މި ހިރާސަށް ރާއްޖެ ހުށަހެޅިފައިވާ މިންވަރު ބިނާވެފައިވަނީ ތަރައްޤީވަމުން އަންނަ ކުޑަ ޖަޒީރާ ޤައުމެއްގެ ސިފަތަކުގެ މައްޗަށެވެ. ރާއްޖޭގެ އިޤްތިޞާދު ބިނާވެފައިވަނީ ބޭރު ފައިސާއާއި ސަރުކާރަށް ލިބޭ އާމްދަނީ ހޯދުމުގައި ފަތުރުވެރިކަމަށް އިންތިހާއަށް ބަރޯސާވާ ހަނި ބިންގަލެއްގެ މައްޗަށެވެ. މިގޮތަށް އެއް ކަމަކަށް ބަރޯސާވުމުގެ މާނައަކީ، ބޭރުން އަންނަ ލޮޅުންތަކާއި، ދުނިޔޭގެ އިޤްތިޞާދީ ހީނަރުކަމާއި، ޖިއޯޕޮލިޓިކަލް މައްސަލަތަކާއި، ޞިއްޙީ ކާރިސާތަކާއި، ނުވަތަ ޤުދުރަތީ ކާރިސާތަކުގެ ސަބަބުން، ދަރަނި ދެއްކުމަށާއި މުދާ އެތެރެކުރުމަށް ޤައުމު ބަރޯސާވާ ބޭރު ފައިސާ ވަންނަ މިންވަރު ކުއްލިއަކަށް ދަށްވެގެންދިއުމެވެ.
ހަމައެއާއެކު، އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި ފެތުރިފައިވާ ޖަޒީރާތަކެއްގައި އުމްރާނީ ވަސީލަތްތައް ތަރައްޤީކޮށް ބެލެހެއްޓުމަށް ބޭނުންވާ ދައުލަތުގެ އިންވެސްޓްމަންޓްގެ މިންވަރު އޭގެ ޒާތުގައި ވަރަށް ބޮޑެވެ. 186 ރަށުގައި ފެތުރިފައިވާ މުޖުތަމަޢުތަކަށް — އޭގެ ތެރެއިން ގިނަ ރަށްތަކަކީ ކުދި އަދި އެކަހެރި ރަށްތަކަކަށް ވާއިރު — މަގުހެދުމާއި، ބަނދަރު ހެދުމާއި، ޔުޓިލިޓީޒް، ގެދޮރު، އަދި ޒަރޫރީ ޚިދުމަތްތައް ފޯރުކޮށްދިނުމަށް މެދުކެނޑުމެއްނެތި ބޮޑެތި ކެޕިޓަލް ޚަރަދުތައް ކުރަންޖެހެއެވެ. އާބާދީ އެއްތަންވެފައިވާ އަދި ބިމުގެ ވަސީލަތްތައް ގިނަ ޤައުމުތަކާ އަޅާބަލާއިރު، ރާއްޖޭގައި ބޮލަކަށް ޖެހޭ ނިސްބަތުން އާންމު ޚިދުމަތްތައް ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ޚަރަދު އިންތިހާއަށް ބޮޑެވެ.
އާމްދަނީ ލިބޭ މަގުތައް ހަނިވުމާއި، އުމްރާނީ ވަސީލަތްތަކުގެ ޚަރަދު ބޮޑުވުމާއި، އަދި ބޭރުން އަންނަ ލޮޅުންތަކަށް ނާޒުކުވުން ފަދަ އޮނިގަނޑާ ގުޅިފައިވާ ޕްރެޝަރުތަކުގެ މާނައަކީ، ފަތުރުވެރިކަމުން ލިބޭ އާމްދަނީއަށް އަންނަ ކުއްލި ހުއްޓުމެއް ނުވަތަ ދުނިޔޭގެ މާލީ ހާލަތަށް އަންނަ ހީނަރުކަމެއްގެ ސަބަބުން، ވަރަށް އަވަހަށް މާލީ ދަތިކަމާ ކުރިމަތިލާންޖެހުމެވެ. މި ދަތިކަން ބޮޑުވެއްޖެނަމަ، އާންމު ޚިދުމަތްތަކަށް ޚަރަދުކުރުމަށާއި، ދަރަނި އަދާކުރުމަށާއި، އަދި ރަށްރަށުގެ ދިރިއުޅުން ދަމަހައްޓައިދޭ އިމްޕޯޓް މުދަލަށް ފައިސާ ދެއްކުމަށް ބޭނުންވާ ބޭރު ފައިސާގެ ރިޒަރވް ހިފެހެއްޓުމަށް ސަރުކާރަށް އޮންނަ ޤާބިލުކަން ހަނިވެގެންދެއެވެ.
މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ނިޒާމަށް (ސަޕްލައި ޗޭނަށް) ބުރޫއެރުން
މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ނިޒާމަށް ބުރޫއެރުން ކަމަށް ބުނެވެނީ، މުދާ އުފައްދާ ފަރާތްތަކުން ފެށިގެން އެންމެ ފަހު ކަސްޓަމަރާ ހަމައަށް މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ދައުރަށް ހުރަސްއެޅޭ ކޮންމެ ހާދިސާއަކަށެވެ.
ރާއްޖެއަށް އޮތް މި ނާޒުކުކަމަކީ ސީދާ ޖިއޮގްރަފީގެ ސަބަބުން އޮތް ކަމެކެވެ. ކާބޯތަކެއްޗާއި ޒަރޫރީ މުދަލުގެ ގާތްގަނޑަކަށް 90 އިންސައްތަ އެތެރެކުރަނީ ބޭރުންނެވެ. އަދި އެ މުދާ ބަހަނީ 90،000 އަކަ ކިލޯމީޓަރަށްވުރެ ބޮޑު ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދެއްގައި ފެތުރިފައިވާ ކަނޑުމަތީގެ ވިއުގައެއް މެދުވެރިކޮށެވެ. މިއަށްވުރެ އަމަލީ ގޮތުން ކުރެވިދާނެ އެހެން ގޮތެއް ނެތެވެ. އިމްޕޯޓްކުރާ މުދަލުގެ ބަދަލުގައި އެތެރޭގައި ކާބޯތަކެތި އުފައްދައި ނުވަތަ މުދާ ތައްޔާރުކުރާނެ ވަރަށް ރާއްޖޭގެ ބިން ކުޑައެވެ. އަދި ފަސްގަނޑުގެ ބޭނުންކުރެވޭ މިންވަރު އެހާމެ މަދެވެ.
ރާއްޖޭގެ މައި ބައިނަލްއަޤްވާމީ ދޮރާއްޓަކީ މާލޭގެ ވިޔަފާރި ބަނދަރެވެ. އެތެރެކުރާ ހުރިހާ މުދަލެއްގެ ގާތްގަނޑަކަށް 40 އިންސައްތަ މުޅި ޤައުމަށް ބަހަނީ މާލޭގައި ހުންނަ މާރުކޭޓުތަކާއި ފިހާރަތައް މެދުވެރިކޮށެވެ. މިގޮތަށް އެއްތަނަކަށް ބަރޯސާވުމުގެ ސަބަބުން، އޮޕަރޭޝަނަލް ގޮތުން ވަރަށް ބޮޑު ގޮންޖެހުމެއް އުފެދެއެވެ. މޫސުން ގޯސްވުމުން ނަމަވެސް، އުމްރާނީ ވަސީލަތަކަށް ދިމާވާ މައްސަލައަކުން ނަމަވެސް، ނުވަތަ ލޮޖިސްޓިކް ނިޒާމަށް ދިމާވާ މައްސަލައަކުން ނަމަވެސް ބަނދަރުގެ އޮޕަރޭޝަނަށް ބުރޫއަރައިފިނަމަ، އޭގެ ލޮޅުން ވަގުތުން މުޅި ޤައުމުގެ ސަޕްލައި ވިއުގައަށް ފޯރައެވެ. ހަމައެކަނި 2025 ވަނަ އަހަރުގެ ޖޫން މަހުގައިވެސް، 5،940 ޓީ.އީ.ޔޫ (20 ފޫޓުގެ ކޮންޓެއިނަރު) ބަނދަރުން ކްލިއަރކޮށްފައިވެއެވެ. މިއިން ދައްކައިދެނީ ހުރިހާ ހާލަތެއްގައިވެސް މެދުކެނޑުމެއްނެތި ކޮންމެ ދުވަހަކު ހިނގަންޖެހޭ އޮޕަރޭޝަންތަކުގެ ބޮޑުމިނެވެ.
އަތޮޅުތެރެއަށް މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމަށް ބަރޯސާވަނީ އަމިއްލަ މީހުންގެ ކުދި ދޯނިފަހަރަށެވެ. މިއީ އާންމުކޮށް 50 ޓަނާއި 250 ޓަނާ ދެމެދުގެ ކެޕޭސިޓީއެއް ހުންނަ އުޅަނދުފަހަރެވެ. ބާރުގަދަ ތޫފާންތަކުގައާއި މޫސުން ބަދަލުވާ ދުވަސްވަރުގައި ރައްކާތެރިކަމާއެކު ދަތުރުކުރުމުގެ ޤާބިލުކަން މި އުޅަނދުފަހަރަކު އަބަދަކު ނުހުރެއެވެ. އަދި މިއީ މުދާ ގެންދިއުމަށް އެންމެ ބޮޑަށް ބުރޫއަރާ ދުވަސްވަރުވެސް މެއެވެ. މޫސުން ގޯސްވުމުގެ ސަބަބުން އަތޮޅުތެރެއަށް މުދާ ގެންދާ ދަތުރުތައް ލަސްވުން ނުވަތަ ހުއްޓުމަކީ އާންމު ކަމެކެވެ. އެހެން ދިމާވާ ހާލަތްތަކުގައި، ކާބޯތަކެއްޗާއި، ބޭހާއި، ތެލާއި، އަދި އިމާރާތްކުރާ ސާމާނު ހޯދުމަށް ގަވާއިދުން އަންނަ ދޯނިފަހަރަށް ބަރޯސާވާ މުޖުތަމަޢުތަކަށް، އެ މުދާ ނުލިބޭ ވަގުތުތަކުގައި ކެތްކުރުމަށް އޮންނަ ޤާބިލުކަން ވަރަށް ކުޑައެވެ.
އިޤްތިޞާދީ އަރައްކާތަކުގެ ސަބަބުން ކުރާ އަސަރުތައް
މިކަމުގައި ކުރެވެމުންދަނީ ކޮން ކަންތައްތަކެއް؟
މިކަމާ ގުޅޭ ޤާނޫނީ އޮނިގަނޑުގެ ތެރޭގައި ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތުގެ ޤާނޫނާއި، ދައުލަތުގެ ޚަރަދަށް ޒިންމާވުމުގެ ޤާނޫނާއި، މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީގެ ޤާނޫނު، އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބޭރު ފައިސާއާބެހޭ ޤާނޫނު 2024 ހިމެނެއެވެ. މާލީ ހަމަޖެހުން ޤާއިމުކުރުމަކީ މިނިސްޓްރީ އޮފް ފައިނޭންސް، ޕަބްލިކް އެންޓަރޕްރައިޒަސް އަދި މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީގެ މެންޑޭޓުގައި ހިމެނޭ ކަމެކެވެ. މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ނިޒާމާ ގުޅޭގޮތުން، އެކްސްޕޯޓް އިމްޕޯޓް ޤާނޫނާއި މުދާ ގަންނަ ފަރާތްތަކާއި ޚިދުމަތް ލިބިގަންނަ ފަރާތްތައް ހިމާޔަތްކުރުމުގެ ޤާނޫނުން ޤާނޫނީ ބިންގާ ފޯރުކޮށްދޭއިރު، ބާޒާރުގެ އަގުތައް މޮނިޓަރކޮށް ފިޔަވަޅު އެޅުމަށް އުޞޫލުތައް ވަނީ ޤާއިމުކުރެވިފައެވެ.
އަމަލީ ފިޔަވަޅުތައްވެސް ދަނީ އަޅަމުންނެވެ. ޤައުމީ ފެންވަރުގައި ގުދަންކުރުމާއި ކުއްލި ހާލަތަށް ބަފަރ ސްޓޮކް ބެހެއްޓުމުގެ ޤާބިލުކަން ދަނީ އިތުރުކުރަމުންނެވެ. ކުއްލި ހާލަތްތަކުގައި ޒަރޫރީ މުދާ ހޯދޭނެ އެހެން ގޮތްތައް ކަށަވަރުކުރުމަށްޓަކައި އަވަށްޓެރި ޤައުމުތަކާއެކު ވެފައިވާ އެއްބަސްވުންތައް ދަނީ ހަރުދަނާކުރަމުންނެވެ. އުތުރުގައި ކުޅުދުއްފުށީ ރީޖަނަލް ޕޯޓް އަދި ދެކުނުގައި ހިތަދޫ ރީޖަނަލް ޕޯޓް ތަރައްޤީކުރުމުގެ އަމާޒަކީ، ހުރިހާ ކަމެއް މާލެއަށް އެކަނި ބަރޯސާވެފައި އޮންނަ އޮތުން ނައްތާލުމެވެ. ރާއްޖޭގައި ކާބޯތަކެތި އުފެއްދުމަށް އެހީތެރިވުމުގެ ގޮތުން އެގްރިކަލްޗަރ އިކޮނޮމިކް ޒޯނެއް ދަނީ ތަރައްޤީކުރަމުންނެވެ. އަދި މާލީ ގޮތުން އިތުރު ބާރުވެރިކަން ދީގެން، ރަށު ފެންވަރުގައި ކާނާގެ ޔަޤީންކަން ކަށަވަރުކުރުމުގައި ރަށު ކައުންސިލްތަކުގެ ދައުރު ދަނީ ހަރުދަނާކުރަމުންނެވެ.